Yeni Bitki Çeşitleri ve Islahçı Hakları
1. Genel Tanım
Yeni bir bitki çeşidini ıslah eden, bulan veya geliştiren kişi, bu çeşide ilişkin inhisari (münhasır) haklara sahiptir.
Bu haklar; yeni, farklı, yeknesak (uniform) ve durulmuş (stabil) özellikler taşıyan bitki çeşitlerine tanınır.
Bir çeşidin çoğaltım veya hasat edilmiş materyali, ıslahçı hakkı başvurusundan geriye doğru:
- Yurtiçinde bir yıl,
- Yurtdışında dört yıl,
- Ağaçlar ve asmalarda altı yıl
öncesine kadar satılmamış veya kamuya sunulmamış ise “yeni” kabul edilir.
2. Koruma Sistemi
Yeni bitki çeşitlerine ilişkin koruma, 5042 sayılı Kanun kapsamında sağlanır.
Bu kanun; bitki ıslahçılarının geliştirdikleri çeşitler üzerindeki haklarını koruyarak, tarımsal inovasyonu teşvik eder.
Korumadan yararlanmak için ıslahçı, TÜRKPATENT nezdinde başvuru yapar.
Gerekli incelemelerin ardından koşullar uygun bulunursa, ıslahçı adına “Islahçı Hakkı Belgesi” düzenlenir ve kayıt altına alınır.
3. Türkiye’de Bitki Islahçı Haklarının Gelişimi
- 5042 sayılı Kanun ve buna bağlı “Yeni Bitki Çeşitlerine Ait Islahçı Haklarının Korunmasına Dair Yönetmelik” ile
“Çiftçi İstisnası Uygulama Esasları Yönetmeliği”, 12 Ağustos 2004 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. - Türkiye, 18 Kasım 2007 itibarıyla UPOV (Uluslararası Yeni Bitki Çeşitlerini Koruma Birliği)’na 65. üye ülke olarak katılmıştır.
UPOV üyeliğiyle birlikte Türkiye, bitki ıslahçı hakları konusunda uluslararası standartlara uyum sağlamıştır.
4. Çeşit Korumanın Amacı
UPOV’un 1991 tarihli kararları esas alınarak geliştirilen koruma sistemi:
- Tarımsal üretimde kalite, dayanıklılık ve verimliliği artırır,
- Islahçılara geliştirdikleri çeşitlerden ekonomik gelir ve yatırım imkânı sağlar,
- Yetiştiricilerin daha nitelikli, hastalıklara dayanıklı ve güvenilir ürünlere erişimini destekler,
- Ar-Ge ve inovasyonu teşvik eder.
5. Çeşit Koruma Şartları
Bir bitki çeşidinin korunabilmesi için aşağıdaki beş temel şartı taşıması gerekir:
- Yenilik:
Çeşidin çoğaltım veya hasat materyali başvuru tarihinden geriye doğru belirtilen sürelerde satılmamış veya kamuya sunulmamış olmalıdır. - Farklılık:
Başvuru tarihinde herkesçe bilinen çeşitlerden açıkça ayırt edilebilmelidir. - Yeknesaklık:
Kullanılan çoğaltım metoduna bağlı küçük değişiklikler dışında, özellikleri bakımından bir örneklik göstermelidir. - Durulmuşluk:
Art arda yapılan çoğaltımlarda veya belirli dönemlerin sonunda, özellikleri değişmeden sabit kalmalıdır. - İsimlendirme:
Çeşit, açıkça tanımlanabilir bir isim taşımalı ve aynı tür veya yakın türde mevcut bir isimle karıştırılmamalıdır.
Korunan çeşidin ismi genel ismi haline gelir; pazarlamada bu ismin kullanılması zorunludur.
6. Kimler Başvurabilir?
- Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olan veya Türkiye’de ikamet eden gerçek ve tüzel kişiler,
- UPOV Sözleşmesi’ne taraf ülkelerin vatandaşları, Türkiye’de ikamet eden bir vekil aracılığıyla başvuru yapabilirler.
7. Başvuru Süreci
a) Müracaat
Başvuru dosyası; doldurulmuş başvuru formu, gerekli belgeler ve başvuru ücretinin yatırıldığını gösteren dekont ile birlikte TÜRKPATENT’e sunulur.
b) Ön İnceleme
Başvurular, konu uzmanları ve bir hukuk müşavirinin yer aldığı İnceleme Komisyonu tarafından değerlendirilir.
Yenilik, farklılık ve isimlendirme bu aşamanın ana kriterleridir.
Eksiklik bulunmayan başvurular kabul edilir.
c) Yayım
Kabul edilen başvurular Bitki Çeşitleri Bülteni’nde yayımlanır.
İtiraz süresi içinde herhangi bir itiraz yapılmazsa, teknik inceleme aşamasına geçilir.
d) Teknik İnceleme
Amaç:
- Çeşidin doğru botanik sınıfa ait olduğunun teyidi,
- Farklılık, yeknesaklık ve durulmuşluk koşullarının sağlandığının belirlenmesi.
Teknik incelemeler, Tarımsal Test ve Sertifikasyon Merkezi Müdürlüğü (TTSMM) tarafından yürütülür.
Çeşit, aynı türdeki benzer çeşitlerle FYD (Distinctness, Uniformity, Stability) testleri ile karşılaştırılır.
e) Tescil
Teknik inceleme sonuçları Islahçı Hakkı Tescil Komitesi tarafından değerlendirilir.
Komite kararıyla uygun bulunan çeşitler tescil edilir, Islahçı Hakkı Belgesi düzenlenir ve Kütüğe kaydedilir.
Tescil edilen çeşitler ayrıca bültende yayımlanır.
8. Koruma Süresi
Islahçı hakkının tescilinden itibaren:
- Genel bitki türlerinde 25 yıl,
- Ağaçlar, asmalar ve patateslerde 30 yıl koruma sağlanır.
Sürenin bitiminde, çeşit kamu malı niteliği kazanır.
9. Sonuç
Bitki ıslahçı hakları; tarımsal Ar-Ge’yi, sürdürülebilir üretimi ve biyolojik çeşitliliği teşvik eden önemli bir fikri mülkiyet alanıdır.
5042 sayılı Kanun ve UPOV ilkeleri doğrultusunda yürütülen bu sistem sayesinde:
- Islahçılar ekonomik haklarını güvence altına alır,
- Tarım sektörü yenilikçi üretim modellerine yönelir,
- Türkiye, uluslararası bitki çeşitleri piyasasında rekabet gücünü artırır.