1) Eser nedir?
Eser, sahibinin kişisel yaratıcılığını taşıyan ve ilim-edebiyat, musiki, güzel sanatlar, sinema alanlarından birine giren her türlü fikrî ve sanatsal üründür (FSEK).
Koruma, eserin özgünlüğüne (hususiyetine) dayanır; biçim kazanmış fikri korur, fikrin kendisini değil.
2) Eser türleri (örnekli)
- İlim ve edebiyat: Kitap, makale, senaryo, konuşma metni; bilgisayar programı ve (sonraki ürünü doğurmak koşuluyla) hazırlık tasarımları; koreografi ve pandomim; estetik değeri bulunmayan teknik fotoğraflar, harita, plan, proje, krokiler, mimarlık/şehircilik projeleri, endüstri-çevre-sahne tasarımları vb.
- Musiki: Sözlü/sözsüz tüm besteler.
- Güzel sanatlar: Resim, çizim, gravür, kaligrafi/tezhip, heykel, rölyef, mimarlık eseri, el işi-küçük sanat, minyatür/süsleme, moda-tekstil tasarımı, fotoğraf, grafik, karikatür ve tiplemeler.
- Sinema: Her tür film ve hareketli görüntü dizileri (sesli/sessiz, her taşıyıcıda).
- İşlenmeler/derlemeler: Çeviri, uyarlama, aranjman, açıklama/özet, veri tabanı gibi seçme-düzenlemeyle özgünleşmiş eserler (kaynak eser sahibinin hakları saklıdır).
Not: Bilgisayar programının veya arayüzün fikrî ilkeleri eser sayılmaz; programın ifadesi korunur.
3) Haklar – eser sahibi
Manevî haklar
- Umuma arz (eserin ilk kez ne zaman/nasıl açıklanacağına karar)
- Adın belirtilmesi (eser sahibi/mahlâs/anonim)
- Değişikliğe karşı koyma (eserin bütünlüğü)
- Zilyet/malik karşısında haklar (eser nüshası üzerinde)
Manevî haklar devredilemez; kullanma yetkisi sözleşmeyle devredilebilir.
Malî haklar
- İşleme, çoğaltma, yayma (satış/dağıtım/kiralama/ödünç),
- Temsil (icra/gösterim),
- Umuma iletim (yayın, yeniden iletim, isteğe bağlı erişim dahil),
- Pay ve takip hakkı (özellikle güzel sanat eserleri).
Malî haklar süre, yer ve konu yönünden lisans (ruhsat) veya devir ile üçüncü kişilere bırakılabilir. Lisans inhisari (münhasır) veya inhisari olmayan olabilir.
4) Bağlantılı (komşu) haklar
- İcracı sanatçılar (yorumlayanlar): İsimle anılma, tahrife karşı koruma; icranın tespiti/çoğaltılması/umuma iletimi vb. üzerinde izin yetkisi.
- Fonogram yapımcıları (ses tespiti): Tespitlerin çoğaltma, yayma, umuma iletim hakları.
- Radyo-TV kuruluşları: Yayının tespiti, eşzamanlı/gecikmeli iletim, çoğaltma ve umuma iletim üzerinde hak.
- Film yapımcıları: İlk tespit sahibi olarak çoğaltma, yayma, umuma iletim hakları.
Bu haklar, eser sahibinin haklarını sınırlamaz; birlikte var olur.
5) Koruma süresi (özet)
- Genel kural: Eser sahibinin ölümünden itibaren 70 yıl.
- Filmde ortak eser sahipliği varsa: Son sağ kalan hak sahibinin ölümünden 70 yıl.
- Yayımlanmamış anonim/mahlas eserlerde: İlk yayım tarihinden itibaren 70 yıl (sahip sonradan açıklanırsa genel kurala döner).
- Fotoğraflar ve uygulamalı sanat eserleri de FSEK kapsamında eser niteliği taşıyorsa genel kurala tabidir.
6) İstisnalar (adil kullanım benzerleri)
Eğitim-öğretim, bilimsel araştırma, haber verme, kişisel kullanım gibi kanunda sınırlı ve amaca uygun hallerde izin aranmaksızın yararlanılabilir.
Bu istisnalar, normal yararlanmaya aykırı olamaz ve hak sahibinin meşru menfaatlerine gereksiz zarar veremez.
7) Sözleşmeler (pratik notlar)
- Devri hedefleyen sözleşmeler yazılı olmalı; konu, kapsam, süre/yer ve bedel açık yazılmalıdır.
- Lisans (kullanma hakkı) devri, hakların malikini değiştirmez; münhasır lisans üçüncü kişileri dışlar (genelde sicile şerh önerilir).
- İşlenme/uyarlama/aranjmanlarda kaynak eser sahibinin izni aranır.
- Çalışanların oluşturduğu eserlerde cezbedici maddi-manevî hükümler ve teslim/tescil/bandrol yükümlülükleri sözleşmede açıkça düzenlenmelidir.
8) Uygulama – ihlaller ve yaptırımlar
- Hukuk yolları: Tecavüzün durdurulması/önlenmesi, maddi-manevî tazminat, kazancın iadesi, ihtiyati tedbir, delil tespiti, ihlale konu nüshaların imhası/üzerindeki işaretlerin kaldırılması.
- Cezaî hükümler: Kasten yapılan ihlaller için hapis ve adlî para cezaları öngörülür. (Tutar ve alt-üst sınırlar kanun değişiklikleriyle güncellenebildiğinden, dosya bazlı güncel değerlendirme yapılır.)
- Dijital ortam: İsteğe bağlı erişim (on-demand), streaming, platform içi içerik paylaşımı gibi iletimler umuma iletim kapsamındadır; notice-and-takedown ve teknik koruma önlemlerinin ihlali ayrıca sonuç doğurur.
9) Kayıt-tescil ve bandrol (Türkiye)
Koruma tescile bağlı değildir; eser oluşur oluşmaz korunur (Berne ilkesi).
Bununla birlikte, Kültür ve Turizm Bakanlığı – Telif Hakları Genel Müdürlüğü nezdinde;
- Bazı eserler için zorunlu kayıt-tescil/bandrol (ör. müzik/sinema yapımları, süreli olmayan yayınlarda bandrol),
- Diğer eserler için isteğe bağlı kayıt-tescil (delil değeri sağlar)
uygulanır. Başvurular e-Devlet üzerinden yürütülmektedir.
Bandrol: Müzik ve sinema taşıyıcıları, VCD-DVD-CD-ROM vb. ile süreli olmayan yayınlar için bandrol zorunluluğu sürer. Usulsüz kullanım idari ve cezaî yaptırım doğurabilir.
10) Uluslararası koruma – “copyright tescili” yanılgısı
Türkiye’nin taraf olduğu Bern Sözleşmesi gereği, koruma formaliteye bağlanamaz ve eser, sözleşmeye taraf ülkelerde kendiliğinden korunur.
“Copyright tescili”, bazı ülkelerde (ör. ABD) delil ve bazı taleplere erişim bakımından avantaj sağlar; korumanın varlığı için şart değildir. Uluslararası stratejide:
- Önemli pazarlarda delil amaçlı kayıt,
- Sözleşmelerin iyi kurgulanması,
- Dijital izleme ve hızlı kaldırma süreçleri,
- Gerekirse gümrük önlemleri ve platform içi şikâyet mekanizmaları önerilir.
11) Başalan Hukuk & Danışmanlık – yaklaşımımız
- Eser analizi: Eser niteliği, hak sahipliği, müşterek eser, işleme ve sözleşme mimarisi.
- Sözleşme tasarımı: Devir/lisans, prodüksiyon, yayın, ortak yapım, dağıtım, senarist-besteci-icracı sözleşmeleri; dijital platform ve umuma iletim hükümleri.
- Kayıt-tescil/bandrol: Zorunlu ve isteğe bağlı süreçlerin planlanması, e-Devlet başvuruları.
- Uygulama: İhtiyati tedbir, delil tespiti, online içerik kaldırma, toplu lisans/meslek birlikleri süreçleri, hukuk ve ceza davaları.
Uluslararası: Yurt dışı kayıt stratejileri (özellikle ABD kayıtları), platform ve yayımcı sözleşmeleri, sınır aşan ihlallerde koordinasyon.